اگر سواد تنها به معنای توانایی خواندن و نوشتن نباشد...
دانش جامعه شناسی همواره فرمولها و نظریه هایی برای جوامع دارد که در آنها به همزیستی به عنوان یک غایت نگاه می شود. این علم برای جامعه ی بی تفاوت فرمولی ندارد زیرا چنین جامعه ای برای مسائل پیش رویش (سیاست ، اقتصاد ، فرهنگ و...) دغدغه ای نداشته و برای آن تفاوتی قائل نمی شود. انتخابات بهانه خوبی برای بررسی چنین جامعه ای است. جامعه خاموش در انتخابات را می توان به دو گروه تقسیم کرد ، آنها که آگاهانه سکوت پیشه کرده اند و آنها که اساساً بی تفاوتند. گروه اول همواره باید بکوشند تا مرز مشخصی با گروه دیگر داشته باشند زیرا سکوت آگاهانه ایشان در واقع به عنوان یک راه حل یا یک اعلام حضور تلقی می شود. این سکوت چنانچه بتواند اثر گذار باشد می تواند به معنای نوعی اعتراض حاکمیت را هدف قرار دهد اما باید توجه داشت که همیشه حاکمیت نسبت به خنثی سازی اثرات منفی چنین سکوتی ، خود ساکت و بی تفاوت نیست. او ترجیح می دهد این قشر را در راستای اهداف خود در درون سیستم به عنوان یک گروه بی تفاوت - و نه یک گروه معترض به وضع موجود و خارج از سیستم- هضم نماید . حاکمیت از پیش در صدد پیش بینی این رفتار و پیدا کردن راه حل مناسب است تا مرز میان جامعه خاموش ِ معترض و جامعه خاموش ِ بی تفاوت را برداشته و آنها را در حالت انفعال نگه دارند. گاهی حتی این سکوت برای صاحبان معترض آن خطرناکتر هم خواهد بود ، آنجا که چنین رفتاری برای نظام یک هدف به شمار آید ، به این معنا که نظام برای پیشبرد اهداف خود چنین سکوتی را به خدمت بگیرد. حاکمیت ممکن است به صورت آگاهانه در جهت ایجاد عدم انگیزش برای مشارکت این گروه تلاش هم بکند ، در این صورت چنین سکوتی نه تنها به مقاومتی در برابر وضع موجود نکرده است بلکه ابزاری آگاهانه در دست حاکمیت برای رسیدن به هدف خود شده است. بنابراین باید دید آیا یک جمعیت خاموش و آگاه می تواند با این روش مقاومت نظام را بشکند و اعلام حضوری مؤثر کند؟ اگر این گونه نیست و در عین حال امکان ایجاد یک انقلاب را در درون سیستم ندارد باید راه تازه ای را برگزیند که همانا استفاده از همان فضای حداقلی است که از دستگاه حاکمه برای ابراز وجود یافته است.
تصویر بالا پوستری است که چندی پیش برای جشنواره سراسری شعر زاگرس طراحی کردم. این پوستر پس از چاپ و انتشار ، با واکنشهای متفاوت و جالبی از سوی شاعرها و گرافیستها مواجه شد. برخی آن را کاری بی ربط و برخی دیگر آن را اثری خلاقانه پنداشتند. در این میان مخالفت اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان به خاطر رنگ قرمزی بود که در جام بلور به چشم می خورد.
مثل شطرنج بازی که از ترس باختن از مسابقه طفره می رود ، این روزها ترس عجیبی از نوشتن و کشیدن پیدا کرده ام. این احساس البته احساس تازه ای نیست و ماهها و سالهاست که مثل وزنه ای به دستم آویزان است و نمی گذارد دستم به راحتی روی کاغذ بلغزد. در آنچه که پشت سر گذاشته ام پیروزی بزرگی نصیبم نشده که این روزها ترس از دست دادنش نگرانم کند اما باز چنین حسی دست از سرم برنمی دارد. بد جوری به هم ریخته ام و دارم خودم را می کـُشم که این متن را طوری بنویسم تا شما بتوانید از آن سر در بیاورید. شباهت عجیبی به مایلی کهن پیدا کرده ام این روزها. می دانم که باخته ام اما نه می خواهم که بپذیرم و نه می شود که نپذیرم. جریان سیال ذهنم مثل اسب چموشی شده که افسار به دهن نمی گیرد. وقتی کلمه ها از توی ذهنم روی کاغذ می آیند ، این آنها هستند که مرا کنترل می کنند و به دنبال خودشان می برند. روی کاغذ پخش و پلا می شوند و از جایی که من نمی خواهم سر در می آورند. نمونه روشنش همین مطلبی است که دارم می نویسم. نه می دانم چرا و نه می دانم چطور آن را می نویسم. شاید فقط دوستانی که این روزها تلفنشان را جواب نمی دهم بفهمند که چه مرگم شده. بچه هایی که دلم برای دیدنشان تنگ شده اما از دیدنشان فرار می کنم. برای دوباره عاشق شدن هم خیلی دیر شده که بخواهم چنین حالتهایی را به آن نسبت بدهم. می دانم که این مطلب وصله ناجوری به تن این وبلاگ خواهد بود اما چه می شود کرد؟ این روزها بخشی از زندگی من هستند ، چه بخواهم چه نخواهم هستند و کاریش هم نمی شود کرد. این روزها وجود دارند ، زندگی می کنند ، نفس می کشند و مثل هوا در ششهایم جاری هستند.
در جهان کاریکاتور معمولاً سوژه های مشترکی وجود دارد که اغلب کاریکاتوریستها درباره آن آثاری خلق کرده اند که نمونه های کلاسیک و شناخته شده تر آنها "مرد تنها در جزیره" ، "خودکشی" و ... است. پس از واقعه یازده سپتامبر موضوع تروریسم نیز به جمع این سوژه های مشترک افزوده شد که امروزه تقریباً هیچ کاتالوگی در دنیا بدون داشتن آثاری از این موضوع به چاپ نمی رسد. اما نکته ای که همواره با دیدن کاتالوگهای جشنواره های خارجی جلب توجه می کند نگاه خاص کاریکاتوریستها به این موضوع است. نمی دانم شما هم دقت کرده اید یا نه اما تقریباً همه کاراکترهای این آثار که بدنشان مجهز به مواد منفجره است ، ظاهر و پوششی اسلامی دارند ، به این معنا که انگار کاریکاتوریستهای جهان در یک توافق نانوشته در خلق کاراکترها با نشانه های اسلامی به عنوان نماد تروریست توافق کرده اند تا با وجود چنین نشانه هایی آثارشان به شکل بهتری توسط مخاطب درک شود. این اتفاق می تواند بازتابی از نگاه اغلب مردم جهان به مسلمانان باشد که آنها را با تروریستها مترادف و مرتبط می دانند. نکته جالب تر اینجاست که با بیشتر شدن چنین آثاری در فستیوالها و کتابهای کاریکاتور دنیا و به دنبال آن پذیرفته شدن این الگو ، کم کم کاریکاتوریستهای مسلمان هم برای بهتر پذیرفته شدن و درک آثارشان در سوژه تروریسم ، ناچار به پیروی از این نماد خواهند شد که البته باید اعتراف کرد هم اکنون هم کم نیستند آثار کاریکاتوریستهای مسلمان که با تبعیت از چنین الگویی خلق شده اند . باید دید واکنش جمعیتها و انجمنهای کاریکاتور کشورهای مسلمان -از جمله ایران- در آینده نسبت به این جریان چه خواهد بود؟ آیا جشنواره های ایرانی همچون گذشته ، در سکوت پذیرای چنین آثاری خواهند بود ؟ و اگر بخواهند واکنشی نسبت به این مسئله نشان دهند چه کاری از دستشان بر می آید؟
چه نعمتی است که وقتی دمار از روزگارت در می آید باور کنی حتماً تقدیرت چنین است یا اگر نمی توانی با کسی که دوستش داری ازدواج کنی خیال کنی که لابد از اول قسمت همین بوده. و چه زجری می کشی وقتی که نمی توانی سرنوشت را بپذیری و سر در نمی آوری که چرا چیزی که آرزویش را داری و همه تلاشت را هم برایش می کنی به بدترین شکل ممکن تمام می شود؟ وقتی میدان را برای این عقل ِنفهم زیادی باز بگذاری نتیجه اش بهتر ازین نمی شود. عینک ِنمره بالای ِاستدلال را روی چشم های ضعیفت محکم می کند و نمی گذارد با خیال راحت فکر کنی که اگر باران بر سر مردم نمی بارد به خاطر موزیک (مهتر) گوش دادن توست ، یا بین زلزله و پرداخت زکات ارتباطی برقرار است ، تا زکاتت را بپردازی و سرت را تخت بگذاری و با خیال راحت زیر سقفِ لرزان خانه ات بخوابی. یادش به خیر زمانی که توی ِفال ها ، آینده مان را می دیدیم و بین ِ ابیات شعر حافظ - خوش باورانه- دنبال نشانه های امیدی می گشتیم که ما را به شاخه نباتمان پیوند بزند. یادش به خیر زمانی که باور می کردیم این خداست که شیرهای باران را باز و بسته می کند و زلزله نشانه ای از عصبانیت اوست. اینکه بین دعای ما و اتفاقاتی که رخ می دهد ارتباط مستقیمی هست و اگر کفر بگوییم دُم در می آوریم. سالها گذشت و ما بی آنکه دُم در بیاوریم بزرگ شدیم . دعاهای شب امتحان از صفرهای کارنامه ها کم که نمی کرد هیچ ، به آنها اضافه هم می کرد . باورهایی که قلمرو هنجارهای جامعه پیش از ما را مشخص می کرد تبدیل به خرافاتی شدند که برایمان مبنای علمی نداشت و ما را در مقابل پدرانمان قرار می داد. هرچه آنها بیشتر دفاع می کردند ما بیشتر حمله می کردیم و عقایدشان را به ریشخند می گرفتیم . کم کم عقل دور اندیش ، پاچه هایش را بالا زد و دو پایی تشریف آورد توی دنیای فانتزی مان . وسرانجام آخرین چیزی که مبنایش بر علم نبود ولی حاضر هم نمی شد که یک خَم ِعقل را ول کند همانا عشق بود. عشقی که آخر سر ، مثل چماق بر سرمان کوبیده شد و آخرین سنگر متافیزیکی را هم تسلیم عقل هایمان کرد. حالا ، کله به کمک جایگاه جغرافیایی که در بدن دارد دیکتاتور بی رحمی شده است که برای هر اتفاقی دلیلی می خواهد و اگر از کسی جوابی را نپسندد او را به سیاهچال تحقیر محکوم می کند . حالا خدا وکیلی اگر عقل ، دست از سرت بردارد و بگذارد که " شنبه هایت بازگشت داشته باشد" راحت تر نمی خوابی؟
هر چقدر هم که اهل تدبیر و تاکتیک باشید این بازی ، بازی شانس است و برنده آن را شانس تعیین می کند نه درایت و آی کیوی شما، پس بهتر است توانایی های خود را فراموش کرده و خوب "تاس انداختن" را از با تجربه ترها یاد بگیرید که قلق خاصی دارد و به مهارتی فراوان نیاز دارد. این را بدانید و بپذیرید که آمادگی شما قبل از بازی برنده شدنتان را تضمین نخواهد کرد. یادآوری می کنم که اینجا خانه شانس است و از آنجا که -اگر تقلبی در کار نباشد- همه در برابر شانس برابر هستند می بینیم که شانس ماهیتی عدالت محور دارد. در این بازی ممکن است شما یک شبه راه صدساله را بروید یا در صد سال هم نتوانید راه یک شب را طی کنید.
کسانی که دهدشت کارتون را به یاد دارند می دانند که در آنجا کاریکاتورهایی را به نمایش می گذاشتم که آنها را در خواب می دیدم. این کارها معمولاً مورد توجه دوستان کاریکاتوریست ، روانشناسان و نیز تعبیرکنندگان خواب! قرار می گرفت. اثر بالا هم یکی از همان کارهاست که اخیراً در خواب به سراغم آمده است و تاکنون نتوانستم معنای خاصی از آن استنباط کنم . امیدوارم روزی بتوانم میان آنها ارتباطی کشف یا نمایشگاهی از آنها برگزار کنم.
وقتی آزمایشهای اولیه چشم پزشکی ام را به دکتر نشان دادم و درخواست انجام عمل لیزیک را تکرار کردم دکتر که خودش هم عینکی بود با لحن خشنی گفت: "شما می خواید قبل از غرق شدن در آب کت و شلوار بپوشید؟!" ترس من از این حرف دکتر باعث شد تا گزارش دقیقی از وضعیت چشمهایم از او طلب کنم. دکتر سعی کرد با زبان عامیانه ای مرا متوجه خطری کند که از بیخ گوشم گذشته است و مرتب برگه های آزمایش را برایم تشریح می کرد. فشار چشم من به شکلی غیر طبیعی بالا بود و به گفته او اگر چند ماه دیرتر مراجعه می کردم ممکن بود منجر به قطع عصبهای چشم شود که مشکلی کاملاً جبران ناپذیر است. البته معاینه به موقع - و تصادفی - من ، کار درمان را خیلی راحت کرد و دکتر با تجویز قطره چشمی زالاتان برای چند هفته بعد نوبت جدیدی برایم رزرو کرد. طبق گفته او مصرف این قطره باعث کنترل و کم شدن فشار چشم تا رسیدن به حالت طبیعی می شود. استنباط من از حرفهای دکتر این است که فشار چشم عارضه ای خطرناک است که در اغلب افراد (مثلاً خودم) بدون نشانه یا درد خاصی است و معمولاً بیمار یا متوجه چنین عارضه ای نمی شود یا خیلی دیر متوجه می شود و ممکن است تا آن موقع بخشی ار عصبهای چشم را از دست داده باشد.
بعضی از دوستان مرا متهم می کنند به اینکه آدمی هستم که همه مسائل را دسته بندی می کنم و سعی می کنم تعریفی از موضوعات ارائه بدهم که این کار باعث تحدید موضوع و تضعیف خلاقیت می شود و خب البته من هم طبق معمول چنین انتقادی را نمی پذیرم و تازه اگرهم ثابت شود که همین طور هستم آن وقت می روم سراغ این نظریه که اصلاً دسته بندی مسائل و دنبال تعریف موضوعات رفتن خیلی هم خوب است و باعث تبیین مسئله مورد بحث می شود. در این مطلب می خواهم یکی از همان دسته بندی ها را انجام دهم و نظرم را نسبت به موضوع "سلامتی" اظهار کنم. به هر صورت مصداق ضرب المثل "چار دیواری ، اختیاری" این وبلاگ یک قلمرو شخصی است و از اول برای همین جور اظهار نظرها تدارک دیده شده است و از همین حالا به دوستان منتقدی که می خواهند در این باره همان انتقاد قبلی را تکرار کنند خسته نباشید می گویم.
همیشه اولش نمی خواهیم که بپذیریم و هی به خودمان حق می دهیم که اینطور باشیم. خودمان را صاحب حق می دانیم و هر کسی که مثل خودمان نباشد را نفی می کنیم. طبیعی هم هست دیگر. چه کسی دوست دارد دقیقاً همان طوری باشد که خودش آن طور بودن را نفی می کند؟ در جبهه حقیقت بودن خب کار سختی است و صد البته با یک حساب سر انگشتی می توان فهمید که تغییر دادن مفهوم حقیقت به صرفه تر و کم هزینه تر است. حتی تصور دروغ نگفتن سخت است آن هم در طول یک شبانه روز کامل و سخت تر ، ادامه دادن این رویه غیرمعقولانه در شبانه روزهای بعد از آن است. اصلاً راست گفتن یک جورهایی بلاهت هم است و معمولاً آدمهایی که کمتر دروغ می گویند کمی ساده لوح به نظر می رسند. همه ما به غیر از دروغ گفتن یک ویژگی مشترک دیگر هم داریم ، اینکه وقتی مچمان گرفته شد از مفهومی که قبلاً توسط همنوعان خودمان اختراع شده استفاده می کنیم : "مصلحت". از وقتی که عقلمان حساب دودوتا چهارتا را درک می کند کاربرد مفهوم مصلحت هم شروع می شود و خیلی زود همه می فهمیم که بدون این کلمه برداشتن کلاهها از پس معرکه ها نا ممکن است. نوع بشر هم که اصلاً اهل سکون نیست و روز به روز در حال پیشرفت کردن و گسترش علوم است. اینجاست که مفهوم مصلحت هم همپای تکنولوژی پیشرفت می کند و وارد جنبه های دیگر زندگی می شود ، جای خودش را باز می کند و مورد پذیرش همه قرار می گیرد. پس از دروغ های مصلحتی که خودش البته مراتبی هم دارد نوبت به دزدی های مصلحتی می رسد و بعد سلام های مصلحتی و بعد خیانت مصلحتی و بعد جنایت ، ترور و جنگ مصلحتی . بعد مصلحت همه گیر شده ، تبدیل به قانون می شود و برای خودش یک دستگاه دولتی درست می کند . کار به اینجا که رسید دروغ نگفتن گاهی حتی جرم هم محسوب می شود و جنایت نکردن خیانت یه حساب می آید و دزدی نکردن حماقت خوانده می شود . اخبار و تلویزیون ها و رادیوها پر می شوند از تشخیص مصلحت دهندگان خنده بر لب و دروغ گویان موجه و می بینید که چه می کند این مصلحت! آن وقت کم کم دزدها برای جابه جایی مصلحت آمیز ارقام پولدار می شوند ، جنایتکارها برای جنایت های مصلحتیشان مدال می گیرند ، خیانتکارها شهرت کسب می کنند و مورد تشویق و تحسین کسانی قرار می گیرند که خودشان نمی توانستند به موقع از تکنیک مصلحت استفاده کنند. میل سیری ناپذیر ما برای داشتن پول و شهرت و افتخار هم مزید بر علت می شود و ما را درست به همان جایی می رساند که همین الآن در آن قرار داریم. یک نگاهی به دور و برتان بیندازید. تلویزیون را روشن کنید و به همکاران ، دوستان و مهم تر از همه به خودتان نگاه کنید. حتم دارم حتماً به این نتیجه می رسید که یا آدم بی عرضه و ناموفقی هستید و یا اگر این طور نیستید از آن آدمهایی هستید که مجمع تشخیص مصلحت مغزتان خوب کار می کند!
احتمالاً خود او هم از اینکه در چنین مبارزه ای شرکت می کند راضی نیست و ترجیح می دهد الآن در چمنزاری در کنار گوساله های بازیگوشش به چرا مشغول باشد. در مورد آدم البته اینطور نیست چون خودش خواسته که آغوش گرم خانواده را برای آمدن به اینجا ترک کند. اینکه طرفت یک حیوان عصبانی شاخ داری باشد و اصلاً هم زبان آدمیزاد حالیش نباشد موقعیتی است که خیلی ها دوست ندارند در آن قرار بگیرند. خوشحالم که همیشه چنین حیوانی را از پشت شیشه تلویزیون می بینم و می توانم در حالی که چاییم را می خورم شاهد مبارزه باشم اما اگر در چنین موقعیتی قرار بگیرم اولین چیزی که به خاطرم خواهد آمد خون گرم ایگناسیوی مهربان خواهد بود و اینکه از کجا دو تا پا می توانم قرض بگیرم؟ مبارزه میان گاوی است که در حیوان بودنش شکی نیست و انسانی که در آدم بودنش (بلا نسبت ایگناسیوی عزیز) البته جای تردید است اما موقعیتی عادلانه است زیرا آگاهانه از طرف آدمها انتخاب می شود و اگر هم نا عادلانه باشد کفه ترازوی این زبان بسته سبک تر است چون بی آنکه بخواهد به اینجا آورده شده است.
